Rozdział 1. Współczesny druidyzm i czarownictwo na świecie – historia

Mówi się, że historia nie ma większego sensu, jeśli nie wiąże się jej ze współczesnością, ale jednocześnie także i współczesność pozbawiona odniesienia do historii staje się dziwnym, bezkształtnym tworem bez kontekstu koniecznego dla jej zrozumienia. Dlatego też, analizując jakiekolwiek zjawisko społeczne należy przyjrzeć się jego historycznym korzeniom, ewolucji związanych z nim idei i losom ludzi je kształtujących. Spojrzenie na współczesną formę badanego zjawiska wzbogacone o taką historyczną perspektywę będzie z pewnością bardziej wnikliwe i wielowymiarowe. Współczesny druidyzm i czarownictwo nie są tu wyjątkami. Historia każdego z tych nurtów neopogaństwa ma kluczowe znaczenie dla ich obecnego kształtu. Bez znajomości kolei ich losów nie sposób zrozumieć bogactwa symboliki w nich funkcjonującej czy sporów toczących się pomiędzy wyznawcami poszczególnych tradycji wchodzących w skład czarownictwa i druidyzmu. Mając to wszystko na uwadze w tym rozdziale zostanie podjęte próba przybliżenia czytelnikowi ich historii.

1.1. Druidyzm dawniej i dziś

Aby rzetelnie, choć jednocześnie syntetycznie zrelacjonować historię współczesnego druidyzmu (neodruidyzmu) sięgnąć trzeba dalej niż w wiek dwudziesty i dalej nawet niż w wiek XVII, gdzie swoje korzenie ma tzw. odrodzenie druidyzmu. Właściwym wydaje się tu sięgnięcie do czasów dużo wcześniejszych - czasów druidów znanych ze źródeł klasycznych, a także ich przypuszczalnych poprzedników i następców. Dopiero znając główne, choć nie jedyne, źródło inspiracji neodruidyzmu, którym jest wizerunek dawnych druidów, można podjąć się próby odmalowania obrazu jaki przedstawia sobą ten odłam neopogaństwa dziś.

1.1.1. Pochodzenie druidów

Pytanie o pochodzenie druidów ciągle nie znajduje jednoznacznej odpowiedzi i prawdopodobnie nigdy takiej mieć nie będzie. Współcześnie istnieje szeroki wachlarz teorii i hipotez, które podejmują próbę wyjaśnienia tego zagadnienia. Wśród nich znaleźć można takie, które uważają druidyzm za instytucję specyficznie celtycką, jak i takie, które sugerują, że Celtowie przejęli druidyzm od ludów zamieszkujących, tereny na które przybyli, przed nimi. Niektórzy badacze uważają druidów za uczniów Pitagorasa (m. in. ze względu na ich prawdopodobną wiarę w reinkarnację), co inspirowane jest głównie źródłami klasycznymi, takimi jak relacja Ammianusa Marcellinusa z 4 w. n.e¹.   Jednakże już nawet wśród autorów jemu współczesnych jako możliwa podawana była teza dokładnie przeciwna (to Pitagoras miał uczyć się od Galów i Braminów). Jej zwolennikiem był m. in. Klemens z Aleksandrii². Ta ostatnia uwaga każe wspomnieć o teoriach wiążących druidów z indyjskimi braminami, a więc opierająca się na wspólnym, indoeuropejskim rdzeniu. Teorie z tej grupy bazują na zaskakujących podobieństwach między zachowanymi w literaturze sanskryckiej starożytnymi, indyjskimi rytuałami, a tymi dającymi się uchwycić w celtyckiej Irlandii³.  Według tych teorii korzenie druidyzmu mogą sięgać nawet początków kultury indoeuropejskiej, a więc do 6000 r. p.n.e. Podobieństwa te obejmują świętość i znaczenie wody, symbolizm religijny broni, motywy koła i spirali, sposób obserwacji astrologicznej, naturę kalendarza i świętość liczby trzy. Dyskusyjny jest również kierunek przenikania instytucji druidyzmu (z Kontynentu na Wyspy Brytyjskie, czy też odwrotnie). Ten ostatni sugerują relacje Cezara⁴.  

Na koniec tego krótkiego przeglądu warto wspomnieć o ciekawej, aczkolwiek dość egzotycznej, ezoterycznej teorii pochodzenia druidów. Tradycja ta sugeruje, że druidyzm przywieziony został do Irlandii przez magów z Atlantydy, którzy znali wszelkie sekrety natury. Część z nich chciała wykorzystać tą wiedzę do manipulacji i zdobycia władzy. Między dwoma grupami magów wywiązała się bitwa, a ta spowodowała katastrofę i zatopienie Atlantydy. Ci, którzy nie sprzeniewierzyli się naturze uciekli i podróżowali w dwóch kierunkach – na wschód i na zachód. Na zachodzie wylądowali w Ameryce Północnej, a na wschodzie w Irlandii, co miałoby tłumaczyć podobieństwa między praktykami rdzennych Amerykanów i druidów⁵.  Korzeni tej dziwnej teorii można szukać w historii mitycznych najazdów na Irlandię, gdzie osadnicy, którzy przybili do brzegów Zielonej Wyspy jako pierwsi, mieli być uciekinierami ocalałymi z potopu (w wersji schrystianizowanej pierwszą osadniczką miała być córka Noego)⁶.

1.1.2. Kim byli historyczni druidzi

Informacje na temat funkcjonowania druidów w społeczeństwie celtyckim współcześni badacze czerpią m. in. z komentarzy pisarzy antycznych dotyczących Celtów galijskich. Najbardziej znane to pisma Strabona, Diodora Sycylijczyka oraz Cezara (zawarte w de Bello Gallico). Trzeba jednak zaznaczyć, że wszyscy ci autorzy w dużej mierze opierają się na zaginionym dziele Posejdoniosa ⁷, który przez jakiś czas zamieszkiwał Galię, można więc przypuszczać, że gromadził swoje informacje z pierwszej ręki. Niestety jego Celtycka Etnografia nie zachowała się. Według relacji Cezara druidzi należeli do elity społeczeństwa celtyckiego, a ich kontroli podlegały wszelkie akty ofiary (zarówno publiczne, jak i prywatne). Mieli także decydujący głos we wszelkich innych sprawach natury religijnej. Pełnili ponadto funkcje sędziów, będąc uważani za najbardziej sprawiedliwych ze wszystkich mężów. Mieli moc wykluczania z obrzędów ofiarnych człowieka, który popełnił jakieś przestępstwo, co wedle słów Cezara miało stanowić najgorszą z kar i implikować ostracyzm społeczny⁸.  Druidzi, jako tak ważni członkowie społeczeństwa celtyckiego byli zwolnieni z płacenia podatków oraz służby wojskowej, choć zdarzali się wśród nich także wojownicy, a legendy często relacjonują ich udział w bitwie (głównie w charakterze wspierających moralnie i magicznie, a także mediatorów). Edukacja druidów odbywała się prawdopodobnie w systemie dziewiętnastoletnim⁹, a wiedza była przekazywana wyłącznie drogą ustną (ćwiczyło to pamięć, zwiększało prawdopodobieństwo dobrej interpretacji słów nauczyciela, co w przypadku samodzielnego studiowania słowa pisanego nie jest takie oczywiste, a jednocześnie zapobiegało przedostaniu się treści nauczania w niepowołane ręce). Strabon, w swojej Geografii utrzymuje, że trzema najbardziej szanowanymi kategoriami ludzi u Galów byli bardowie, vates (owaci w Galii, a filidzi w Irlandii, choć analogia ta nie jest idealna, jako że druidyzm kontynentalny różnił się znacząco od wyspiarskiego) i druidzi. Ten trójpodział okaże się szczególnie ważny dla tzw. odrodzenia druidyzmu. Bardowie mieli być śpiewakami i poetami, owaci wieszczami i filozofami natury, a druidzi, poza filozofią naturalną uprawiali również filozofię moralną. Według relacji pisarzy antycznych mieli oni głosić wiarę w to, że „dusza ludzka i wszechświat są nieśmiertelne, choć czasowo może nad nimi zapanować ogień lub woda”¹⁰.  Innym aspektem działalności druidów opisywanym przez starożytnych są praktyki zielarskie i medyczne. Pliniusz w swojej Historii naturalnej opisuje przypuszczalny wygląd (współcześnie poddawany w wątpliwość) rytuału związanego ze zbieraniem jemioły (który także ma znaczącą rolę we współczesnym druidyzmie), uważanej przez Celtów za „wszystkoleczącą”, uzdrawiającą roślinę. Pliniusz dostarcza także opisów zbiorów innych roślin leczniczych (także dozorowanych przez druidów), co skłania do stwierdzenia, że pełnili oni również funkcję uzdrowicieli. O szacunku jakim byli darzeni, przekonuje fakt, że nawet król nie mógł zabierać głosu przed swoim druidem, chyba, że sam był druidem, co także się zdarzało. Przypuszczalnie druidzi dysponowali również wiedzą astronomiczną, co zdaje się potwierdzać kalendarz z Coligny datowany na I w. n.e¹¹.  W ich rękach znajdowało się całe szkolnictwo, obejmujące nauczanie historii, geografii, astronomii, filozofii i teologii. Przypisuje im się także wynalezienie pisma ogham.

1.1.3. Losy druidów a nadejście chrześcijaństwa

W przybliżeniu można powiedzieć, że era druidyzmu trwała od około 400 r. p n. e, do 600 n. e., czyli około tysiąc lat. I chociaż mówi się, że do upadku i stopniowego zaniku druidyzmu przyczynili się Rzymianie, a następnie chrześcijaństwo, to jednak to drugie było dla niego zdecydowanie większym zagrożeniem. Rzymianie w kwestiach religijnych byli stosunkowo tolerancyjni i zwalczali druidów o tyle, o ile stanowili oni niebezpieczeństwo natury politycznej, chrześcijaństwo natomiast nie mogło tolerować religii pogańskiej, a co za tym idzie jej kapłanów – druidów. Z trzech relacjonowanych w źródłach antycznych grup (bardów, owatów i druidów) to właśnie druidzi byli zwalczani najzajadlej.¹²  Współpracę z chrześcijaństwem mieli natomiast podjąć filidzi, którzy według legend zawiązali przymierze ze św. Patrykiem i pozwolili mu uchodzić za jednego z nich. Spośród filidów właśnie miałby się rekrutować kler irlandzki.¹³  Jedynie klasa bardów zdawała się istnieć bez większych problemów; w Walii głownie dzięki obecności dworu królewskiego i jego protekcji. Jednakże w latach 1281-83, kiedy Normanowie ostatecznie podbili Walię, a dwór utracił niezależność, nastały dla nich ciężkie czasy. Również w Irlandii bardowie zaczęli tracić na znaczeniu. Szkoły bardów funkcjonowały w Irlandii do XVII wieku, a w Szkocji do początku wieku XVIII.

Paradoksalnie można jednocześnie powiedzieć, że chrześcijaństwo przyczyniło się do przetrwania części spuścizny po druidach, a przez to pośrednio do powstania neodruidyzmu. Jak pisze Philip Carr-Gomm, obecny arcydruid Zakonu Bardów, Owatów i Druidów, stało się to możliwe dzięki czterem zjawiskom. Po pierwsze dzięki temu, że chrześcijanie budowali swoje kościoły w miejscu dawnych świętych gajów i źródeł, miejsca te nie zostały zapomniane. Po drugie, chrześcijanie ustalali daty swoich świąt w miejsce dawnych, pogańskich, przejmując jednocześnie także część związanego z nimi folkloru. Po trzecie spisali wiele z opowieści bardów, w których miałyby być ukryte nauki druidów, i wreszcie po czwarte, przyczynili się do przetrwania w ludzkiej pamięci dawnych bogów, „zamieniając” ich w świętych (np. Brighid – św. Brygida)¹⁴.  Po piąte, można by dodać, część prawodawstwa celtyckiego, niosącego w sobie wiele informacji o panujących wśród Celtów stosunkach społecznych, została włączona w późniejsze systemy prawne, które spełniły dla nich rolę wehikułów do podróży w czasie.

1.1.4. Renesans druidyzmu – źródła literackie

I tak, w wieku XVII, długo po zniknięciu instytucji druidyzmu w jej pierwotnym kształcie, ówcześni uczeni zaczęli interesować się tajemniczymi kręgami, dolmenami, menhirami i sztucznie usypanymi kopcami licznie znaczącymi krajobraz. Jednym z nich był John Aubrey. W swojej pracy Monumenta Britannica zasugerował, że budowniczymi owych tajemniczych konstrukcji byli druidzi. Jednocześnie odnosząc się do popularnego wtedy stereotypu „szlachetnego dzikusa” ¹⁵, opisywał Celtów jako wyniosłych, szlachetnych i dzikich zarazem. Aubrey stworzył, obecny w powszechnej wyobraźni do dziś, związek między Stonehenge (prawdopodobnie najsłynniejsza budowlą megalityczną w Europie) i druidami, który jednak był i jest kwestionowany przez znakomitą większość współczesnych zarówno jemu, jak i nam znawców tematu¹⁶.  Jak pisze Stuart Piggott, to właśnie sugestia Aubreya została rozwinięta w mniej lub bardziej fantastyczne twierdzenia, które rozpaliły umysły wielu ludzi, a których reperkusje są widoczne do dziś¹⁷.  W pewnym sensie John Aubrey może być uważany za osobę, która w znaczący sposób przyczyniła się do powstania współczesnego druidyzmu.

Jednym z pierwszych poważnych opracowań poświęconych wyłącznie druidom była opublikowana w 1740 roku historia druidów autorstwa Johna Tolanda. Toland znał Aubrey’a i zafascynowany był jego pomysłami. W swojej książce zamieścił nawet opis postaci druida (skonstruowany według własnych przypuszczeń) z krótko przyciętymi włosami, długą brodą, ubranego w białą szatę. Innym dziełem jego autorstwa, o którym trzeba wspomnieć jest Pantheisticon. Na kartach tej książki, opublikowanej w 1720 roku, można znaleźć elementy obecne w myśli neopogańskiej do dziś¹⁸.  Toland opisuje wszechświat jako jedność, spójny system splecionych ze sobą zależności, gdzie „każda rzecz jest elementem wszystkiego innego”, a całość jest święta i do pewnego stopnia tożsama z bogiem, którego Toland rozumie jako „moc i energię wszechrzeczy”. Świętość wszechświata implikuje wg niego świętość natury, a więc i obowiązek troski o nią. Myśl i duch to dla niego właściwości materii, a śmierć jest tylko transformacją tej materii w inne formy. Jak pisze Toland „ Nic nie umiera całkowicie, śmierć jednej rzeczy umożliwia narodziny następnej poprzez uniwersalną, obustronną wymianę, a wszystko to przyczynia się do przetrwania Całości poprzez nieustającą zmianę form i cudowną różnorodność, które tworzą wieczne koło.” Ten zespół idei, które Toland zbiorczo nazywa naukowym panteizmem nie wymaga wg niego „żadnej wiary poza zdrowym rozsądkiem, żadnego objawienia poza szeroko otwartymi oczyma i umysłem”¹⁹.   Nie wymaga też żadnego guru poza samym sobą. Pod większością tych idei podpisałoby się wielu współczesnych neopogan, co widać wyraźnie w rozdziale trzecim. Według Jean’a Markale 22 września, 1717 roku Toland założył swoją organizację druidyczną British Circle of the Universal Bond²⁰.  

Druidzi w charakterze czcicieli natury zaczęli pojawiać się także w poezji prekursorów romantyzmu, a sam romantyzm bardzo sprzyjał rozwojowi barwnych wizji na ich temat. Tak powstał obraz druida – mędrca, siedzącego pod rozłożystym, prastarym dębem, wspierany także licznymi fałszerstwami, takimi jak podrabiane listy galijskich wodzów, czy też absurdalny list od Łazarza do św. Piotra, w którym omawiany był temat druidów (autorem tego konkretnego fałszerstwa był Francuz Vrain Lucas).²¹  Przy okazji tematu fałszerstw nie sposób nie wspomnieć o najsłynniejszym chyba fałszerzu, a jednocześnie „ojcu” współczesnego druidyzmu walijskiego – Edwardzie Williamsie, który jako swój pseudonim artystyczny barda przyjął imię Iolo Morganwg.²²  Podrabiając wczesną literaturę walijską, zrobił to na tyle udatnie, że dostarczył badaczom tematu problemów, z którymi borykają się po dziś dzień.

Przypuszczalnie najważniejszą osobą związaną z powstaniem romantycznego mitu druidów był urodzony w 1689 roku lekarz (a potem duchowny) William Stukeley²³.  W 1740 roku opublikował pracę Stonhege: a Temple Restored to British Druidry. Poglądy zawarte w tej rozprawie pokrywają się w dużej mierze z poglądami Aubreya. Stukeley również opowiedział się za tezą wiążącą druidów ze Stonehenge, a także wprowadził ich do współczesnego folkloru, w sposób, który zawładnął wyobraźnią wielu ludzi i również współcześnie ma wielu zwolenników. Wg obecnego i poprzedniego arcydruida Zakonu Bardów, Owatów i Druidów Stukeley był masonem, a także założycielem niewielkiej organizacji druidycznej, której patronką, a być może i członkinią, miała być księżniczka Walii²⁴.

Na historycznej scenie pojawiały się kolejne postaci związane prawdopodobnie z druidyzmem. William Blake, Goedfrey Higgins, William Carpenter, MacGregor-Reid ojciec i syn, wszyscy uważani przez Ross’a Nicholsa za mniej lub bardziej ukrywających się druidów²⁵.  

Tak więc, od wzmożonego zainteresowania zabytkami megalitycznymi i pozostałościami po Celtach, poprzez kształtowanie się wizerunku druida romantycznego, liczne fałszerstwa, fantastyczne przypuszczenia, ale także rzetelną pracę z tekstami pisarzy greckich i rzymskich, dowodami archeologicznymi i późniejszą literaturą dochodzimy do tworzenia się obrazu współczesnego druidyzmu.

Można powiedzieć, że obraz ten przybiera trójczłonową formę, na którą składa się druidyzm „kulturalny”, druidyzm wzorowany na masonerii i wreszcie ten, który wykreował druidyzm jako ścieżkę duchową, filozofię życiową, czy wreszcie, religię.

Druidyzm kulturalny pojawił się w Walii (do czego przyczynił się wspomniany wcześniej Iolo Morganwg). Związany był głównie z festiwalem muzyki i poezji Eisteddfod (faktycznie obecnym w historii kultury bardów). Celem walijskiego Eisteddfod była przede wszystkim promocja walijskiej tożsamości kulturowej i języka. Współcześnie festiwal Eisteddfod nosi nazwę Królewskiego Narodowego Eisteddfod Walli²⁶.  Trzeba zaznaczyć, że większość działaczy „kulturalnego” odłamu druidyzmu ( z których większość stanowią protestanci) byłaby prawdopodobnie ciężko zdziwiona i obrażona gdyby ich działalność nazwać w jakikolwiek sposób „ezoteryczną” czy „pogańską”. Eisteddfod wraz z ceremonią druidyczną (zaproponowaną przez Morganwga) zostało zaadaptowane także w Brytanii w 1899 roku i w Kornwalii w 1928²⁷.

Drugi wariant druidyzmu reprezentują organizacje zainspirowane masonerią, oferujące swoim członkom wsparcie, pomoc materialną w razie kłopotów, prowadzące działalność charytatywną, ale nie proponujące żadnej konkretnej filozofii, a tym bardziej druidyzmu w charakterze ścieżki życiowej. Charakterystyczne dla nich jest za to umiłowanie gadżetów w rodzaju rozpoznawczych pierścieni czy filiżanek z tajnymi symbolami, które do tej pory odnajdywane są w antykwariatach. Tego typu organizacją był Ancient Order of Druids (Starożytny Zakon Druidów) założony przez Henry’ego Hurle w 1781 roku.

Trzecim typem grup druidycznych (i najbardziej interesujących z perspektywy zagadnienia neopogaństwa) są te, które propagują druidyzm jako filozofię życiową czy też religię²⁸.  Do takich organizacji należał Ancient Druid Order (którego nie należy mylić z wcześniej wspominanym Ancient Order of Druids). Ancient Druid Order prawdopodobnie został założony około roku 1900 (choć niektórzy ze współczesnych druidów chcą widzieć jego początki dużo wcześniej). W tym czasie na czele Zakonu stał George Watson MacGregor-Reid, przedstawiający druidyzm raczej jako filozofię życiową i ideologię niż religię, która miała mieć moc jednoczenia wyznawców różnych wiar. Inspiracją dla tej ideologicznej konstrukcji nie byli jednak tylko druidzi historyczni (lub też romantyczne wyobrażenia na ich temat) i spuścizna po nich. Duży wpływ na ówczesną myśl neodruidyczną miały także idee propagowane przez Theosophical Society (Towarzystwo Teozoficzne) i Hermetic Order of Golden Dawn (Hermetyczny Zakon Złotego Brzasku), a więc magia, alchemia, astrologia i inne dziedziny ezoteryki. Charakterystyczny dla znakomitej większości współczesnych neopogan eklektyzm dawał znać o sobie już wtedy.

1.1.5. Druidyzm dziś

W latach czterdziestych i pięćdziesiątych XX wieku Ancient Druid Order przyciągnął dwie postaci, które zadziałały niczym katalizatory, wywołując swoistą eksplozję zainteresowania pogaństwem. Byli to Gerald Gardner i Ross Nichols. Obaj zostali członkami Zakonu. Gardner (o czym bardziej szczegółowo w dalszej części wywodu) stał się postacią – legendą dla wicca i ogólniej, współczesnego czarownictwa, Nichols natomiast na całe życie związał się z neodruidyzmem i znacząco przyczynił się do ukształtowania go takim jakim jest dzisiaj.

Ryc. 1. Ross Nichols

Gdy w 1964 roku zmarł ówczesny arcydruid Ancient Druid Order i na jego miejsce wybrano kolejnego, Nichols nie godząc się z tym wyborem postanowił odejść i według własnej wizji (mocniej akcentującej element pogański i ogólniej, religijny) założyć nowa organizację – Order of Bards, Ovates and Druids (OBOD - Zakon Bardów, Owatów i Druidów) – obecnie największą na świecie organizację druidyczną²⁹.   OBOD jest dla tej pracy zjawiskiem szczególnie interesującym, a to dlatego, że jest aktualnie prawdopodobnie jedyną organizacją druidyczną mającą członków także w Polsce. Obecnym arcydruidem OBOD-u jest Philip Carr-Gomm – uczeń Rossa Nicholsa, pisarz i psycholog-terapeuta³⁰.  OBOD ma członków na całym świecie (obecnie około 6000) i wielu sympatyków. Umożliwia odbycie korespondencyjnego³¹  szkolenia (pod okiem bardziej doświadczonego członka Zakonu w charakterze tutora) dostępnego w wielu językach, a obecnie tłumaczonego przez polskich członków OBOD-u na polski. Zakon posiada swoją stronę internetową i ogromne forum, na którym ludzie z całego świata, czujący się druidami lub też po prostu sympatyzujący z ideą druidyzmu, wymieniają poglądy³².  Struktura OBOD-owskiego szkolenia oparta jest na omawianym wcześniej podziale na bardów, owatów i druidów. Dla każdego stopnia (choć może nie jest to najszczęśliwsze określenie, jako, że twórcy szkolenia podkreślają, że układ bardowie-owaci-druidzi nie ma charakteru hierarchicznego i przypomina raczej koło, czy spiralę niż drabinę) przewidziano odrębne programy. Samo szkolenie (tak jak i OBOD ogólnie) skupia się na wszechstronnym samorozwoju kursanta, a każdy ze stopni luźno nawiązuje do charakteru każdej z trzech grup, relacjonowanego przez pisarzy antycznych. Bard w swoim treningu ma otworzyć się na swojego wewnętrznego artystę i kreatywność, która ma być cechą każdego człowieka, owata skupia się na pracy o charakterze nieco szamanistycznym, na nawiązaniu kontaktu z naturą, a druid ma za zadanie odnaleźć w sobie wewnętrznego mędrca, filozofa i doradcę, który potrafi odpowiedzialnie ferować sądy, a być może i nauczać³³.  Kurs przychodzi do członków Zakonu co miesiąc tradycyjną pocztą i składa się z różnego rodzaju rozważań natury filozoficznej, omówień zagadnień historycznych, poezji dawnych bardów, czy też legend, które przełożone na praktykę (przeróżne ćwiczenia i rytuały) mają pomagać w codziennym życiu uzyskać harmonię ze światem wokół, ale także pomóc światu (choćby poprzez propagowane przez OBOD zachowania proekologiczne)³⁴.  Sam OBOD jest organizacją o bardzo luźnym, otwartym i eklektycznym charakterze. Na oficjalnej stronie internetowej organizacji można przeczytać, że druidem może być każdy, nie porzucając swojej pierwotnej religii (na temat tego zagadnienia wśród druidów toczą się dość ostre spory), OBOD akceptuje więc przeróżne hybrydy w rodzaju druidów-buddystów, druidów-protestantów, czy druidów-katolików. Zarówno kobiety, jak i mężczyźni, bez względu na narodowość, orientację seksualną i wszelkie inne przymioty, mogą zostać członkami Zakonu. Być może OBOD jest największą organizacją druidyczną właśnie ze względu na swój liberalizm i maksymalną inkluzywność. Trzeba jednak zaznaczyć, że i tak większość jego członków, to pod względem zapatrywań religijnych, neopoganie.

Inne funkcjonujące obecnie na świecie organizacje to jednoznacznie neopogański, politeistyczny, amerykański Ar nDraoicht Fein (co, z walijskiego, tłumaczone jest jako Nasz Własny Druidyzm, dalej ADF) założony w 1984 roku przez Isaaca Bonewitsa, również amerykańska Keltria, czy brytyjski British Druid Order (BDO).  To tylko trzy przykłady spośród wielu mniejszych lub większych organizacji³⁶.

Aby rzetelnie odmalować krajobraz współczesnego druidyzmu nie sposób nie wspomnieć o tzw. hedge druids (w dosłownym tłumaczeniu „druidach żywopłotowych”, czyli druidach samotnikach, nie związanych z żadną organizacją) stanowiących prawdopodobnie większość wyznawców współczesnego druidyzmu w ogóle i spotykanych także w Polsce. Jednym z najpopularniejszych druidów samotników jest nauczyciel i pisarz Graeme K. Talboys tworzący także pod pseudonimem Greywind. Promuje on druidyzm w wydaniu wybitnie pogańskim, jednoznacznie opowiadając się za poglądem, że nie można być jednocześnie druidem i chrześcijaninem, czy wyznawcą innej religii. Jego poglądy nasycone są także pewną dawką anarchizmu i nacjonalizmu (druidyzm, jako nierozerwalnie związany z Celtami i ziemią przez nich niegdyś zamieszkiwaną)³⁷.  Charakterystyczne dla Graeme K. Talboys’a jest aktywistyczne, buntownicze nastawienie wobec współczesnej rzeczywistości (a konkretnie dewastacji środowiska naturalnego, niekontrolowanej urbanizacji, industrializacji i bezrefleksyjności współczesnego człowieka) wyrażone w haśle an Fhirinne in aghaidh an tSaoil – Prawda przeciw Światu³⁸.  Siła prawdy wyprowadzana jest tu z celtyckiej idei słowa jako prawdziwego z konieczności i tworzącego, a wręcz stwarzającego rzeczywistość (prawdomówność Celtów, interpretowana często jako naiwność, wprawiała pisarzy antycznych w zdumienie)³⁹.  Hedge druidzi odnoszą się także zwykle z większą rezerwą do narosłego wokół druidyzmu, w okresie jego odrodzenia, „bagażu” magii ceremonialnej, spuścizny po masonerii i wszelkiego rodzaju współczesnego okultyzmu i ezoteryki. Kładą za to większy nacisk na czerpanie z lokalnego folkloru i poznawanie dziedzictwa ziemi, na której żyją.

Podsumowując można powiedzieć, że relacja współczesnych druidów do druidów historycznych stoi pod znakiem zapytania, a opinie w tym względzie są mocno podzielone. Zwłaszcza większość celtologów wypowiada się na ten temat wyjątkowo sceptycznie jak np. Jean Markale pisząc: „Jedno jest pewne: bez celtyckiego społeczeństwa nie może być druidyzmu. Neodruidyzm to nic ponad archeologię"⁴⁰.  Sami druidzi (rzecz jasna nie wszyscy) próbują, jak Ross Nichols, dowodzić ciągłości między swoimi organizacjami a dawnymi druidami. Jeśli nie tej o charakterze historycznymi, to duchowym. Jednocześnie większość z nich uznaje stanowisko umiarkowane, zdając sobie sprawę z tego, że współczesny druidyzm to w dużej mierze patchwork, na który złożył się zarówno dorobek rzetelnych archeologów, studia nad relacjami antycznymi, analiza autentycznej literatury nawiązującej tematyką do druidów i ich czynów, ale także romantyczne wyobrażenie o druidach, liczne fałszerstwa, myśl wielu szkół ezoterycznych, współczesne poglądy ruchów ekologicznych (zwłaszcza filozofii głębokiej ekologii prezentowanej np. przez Arne Næss), a przede wszystkim potrzeby współczesnego człowieka.

 

 

  ¹ J.T.Koch [red.], The Celtic Heroic Age. Literary Sources for Ancient Celtic Europe and Early Ireland and Wales., Massachusetts 1995, Celtic Studies Publications, s. 31.
  ² Ibidem, s. 35.
  ³ B. Gierek, Druidyzm współczesny – kontynuacja tradycji czy nowe zjawisko, [w:] „Przegląd Religioznawczy”, 1999, nr 3/4 (193/194).
  ⁴ B. Cunliffe, Starożytni Celtowie, Warszawa 2003, PIW, s. 232.
  ⁵ P. Carr-Gomm, Druid Mysteries, London 2002, Rider, ss. 14-16.
  ⁶ D.O. Hogain, Myth, Legend, and Romance: An Encyclopaedia of Irish Folk Tradition, New York 1991, Prentice Hall General, ss. 83-84.
  ⁷ M.J. Green, Dictionary of Celtic Myth and Legend, London 1992, Thames & Hudson, s. 86.
  ⁸ B. Cunliffe, Starożytni Celtowie, Warszawa 2003, PIW, ss. 232-235.
  ⁹ Dziewiętnastoletni cykl szkolenia prawdopodobnie związany był z relacjonowanym już przez Diodora Sycylijczyka tzw. cyklem metonicznym. Ma on związek z koincydencją cyklu księżycowego i słonecznego. Co dziewiętnaście lat powtarza się ta sama konfiguracja położenia Słońca na ziemskim niebie w jego pozornej wędrówce po nim i odpowiedniej fazy Księżyca. Wynika to z długości roku słonecznego (ok. 365,25 dni) i miesiąca księżycowego (ok. 29,5 dnia).
  ¹⁰ The Celtic Heroic Age. Literary Sources for Ancient Celtic Europe and Early Ireland and Wales, red. J.T.Koch, ed. cit. s. 18.
  ¹¹ B. Gierek, Druidyzm współczesny – kontynuacja tradycji czy nowe zjawisko, [w:] „Przegląd Religioznawczy”, 1999, nr 3/4 (193/194).
  ¹² Ibidem.
  ¹³ S. Czarnowski, Dzieła, t. IV, Warszawa 1956, PWN, ss. 209-214.
  ¹⁴ P. Carr-Gomm, Druid Mysteries, London 2002, Rider, s. 31.
  ¹⁵ Wizja ta powiązana była z mentalnością kolonialną.
  ¹⁶ P. Berresford Ellis, Druidzi, Warszawa 1998, Cyklady, ss.211-212.
  ¹⁷ S. Piggott, Druidzi, Warszawa 2000, RTW, s. 136. S. Piggott w rozdziale poświęconym wizerunkowi romantycznemu druidów pokazuje wiele, czasami zupełnie absurdalnych, wizji wyrosłych na gruncie fascynacji druidami, fascynacji nie popartej fachową wiedzą. Szczególnie ciekawe są zamieszczone przez niego zdjęcia, ilustrujące, dość zaskakujący, wygląd druidów z początku odrodzenia druidyzmu.
  ¹⁸ Por. rozdział 3.
  ¹⁹ Panteisticon nigdy nie został ponownie wydany i jest generalnie niedostępny, poza paroma egzemplarzami w bibliotekach rozrzuconych po całym świecie. Swoje rozważania o tej pracy Johna Tolanda opieram na książce autorstwa M. Jacob, Newtonians and the English Revolution 1687-1720, New York 1976, Cornell University Press, i artykule Paul’a Harrisona, Toland: the Father of Modern Pantheism, opublikowanym w internecie 16.12.1996, dostępnego na stronie http://www.carboneria.it/tolandeng.htm, 3.03.2007.
  ²⁰ J. Markale, The Druids: Celtic Priests of Nature, Vermont 1999, Inner Traditions International, s. 199.
  ²¹ S. Piggott, Druidzi, Warszawa 2000, RTW, s. 159.
  ²² Ibidem, s. 160.
  ²³ Berresford Ellis, Druidzi, Warszawa 1998, Cyklady, ss. 213-214.
  ²⁴ R. Nichols, The Book of Druidry, London 1992, Thorsons, s. 102.
  ²⁵ Trzeba jednak zaznaczyć, że miejscami argumentacja Nichols’a wydaje się być mocno wątpliwa. I tak na przykład autor ten za jeden z dowodów związania z druidyzmem jednej z przywoływanych przez siebie postaci uważa... jej milczenie na ten temat. Zob. R. Nichols, The Book of Druidry, ed. cit., s. 97. Więcej o przypuszczeniach, a w późniejszym okresie relacjach opartych na faktach, dotyczących kolejnych arcydruidów : s. 96-118.
  ²⁶ Oficjalna strona internetowa Królewskiego Narodowego Eisteddfod Walii znajduje się pod adresem http://www.eisteddfod.org.uk, 3.03. 2007.
  ²⁷ P. Carr-Gomm, Druid Mysteries, London 2002, Rider, ss. 42-43.
  ²⁸ Por. S. Piggott, Druidzi, ed.cit., s.123-182, o współczesnych organizacjach druidycznych, oraz P. Carr-Gomm, ed.cit., Druid Mysteries, ss. 42-44.
  ²⁹ Por. P. Carr-Gomm, What Do Druids Believe?, London 2006, Granta Books, ss. 1-35.
  ³⁰ Więcej inormacji o Philipie Carr-Gommie na jego stronie internetowej http://philipcarrgomm.druidry.org, 3.03.2007.
  ³¹ Szkolenie jest korespondencyjne na dwóch pierwszych etapach – barda i owaty, a na ostatnim poziomie – druida – wymaga osobistego kontaktu z tutorem.
  ³² Adres forum: http://druidry.org/board
  ³³ Z artykułu What is a druid?, opublikowanego na stronie OBOD-u http://druidry.org, 3.03.2007.
  ³⁴ Bardziej szczegółowo o wierzeniach i praktykach związanych ze współczesnym druidyzmem przy okazji w rozdziale 3 i 4.
  ³⁵ P. Carr-Gomm, Druid Mysteries, London 2002, Rider, s. 171.
  ³⁶ Linki do stron internetowych dwudziestu ośmiu innych organizacji, a także ich „jednostek terenowych” w postaci Gajów (Groves) i Nasion (Seeds) można znaleźć np. na stronie: http://www.tylwythteg.com/druidlinks.html
  ³⁷ Por. Julie White, Graeme K. Talboys, The Path Through The Forest, Girvan 2002, Grey House in the Woods; Greywind, The Voice within the Wind, Girvan 2001, Grey House in the Woods; Graeme K. Talboys, Way of the Druid, O Books 2005.
  ³⁸ Greywind, The Voice within the Wind, ed.cit., s. 65. Język, w którym zapisane jest to zdanie to irlandzki (grupa goidelska – q-celtycka).
  ³⁹ H. Sobieraj, Celtycka magia słowa [w:] „Studia Religiologica”, 1986, z. 15, ss. 105-113.
  ⁴⁰ J. Markale, The Druids: Celtic Priests of Nature, ed. cit., s. 201.